Werk    Studiereis Berlijn  



In de koepel van de Rijksdag (Sir Norman Foster).
Studiereis Berlijn, 15 mei 2009.

Impressie 2>>
Impressie 3>>
Impressie 4>>

Impressie 1

Berlijn, Arnhem, Den Haag

Berlijn, half mei '09. Een viertal studiedagen, samen met 36 museummensen. Als per hogedrukketel bezoeken we: het Joods Museum, het Monument voor de Vermoorde Joden in Europa, het DDR Museum, het Duits Historisch Museum, de Berlijnse Galerie, de Nederlandse Ambassade en de Rijksdag. In kleiner gezelschap voeg ik er Homomonument en Pergamon Museum aan toe. Doel: te zien, te horen, te merken hoe men met het publiek omgaat. In brede zin. De presentatie van geschiedenis op zaal, promotie, educatie en wat niet al. Leren van het verleden meldt het programma ietwat schools. En: de marketing van geschiedenis. Tikje modieus. Op de achtergrond speelt, hoe kan het anders, het Nationaal Historisch Museum i.o. Waarover inhoudelijk directeur Valentijn Bijvanck ons tijdens een lunch vertelt. Synchroon woedt er een storm in Kikkerland. Initiatiefnemers Jan Marijnissen en Maxime Verhagen zijn boos, maken zich druk. Verwijten - aan de minister. Plasterk. Die zou zich niet houden aan afspraken. Zo komt het museum niet naast het Arnhemse Openluchtmuseum, maar vijf kilometer verder, in het centrum, vlak bij de Rijn en het station. En zo komt er geen canontoren met vijftig vensters. Ook de directie krijgt er van langs. Bijvanck en kompaan Erik Schilp (algemeen directeur) zouden de chronologie hebben uitgebannen. Bovendien zouden ze er een yuppentent van gaan maken, gelijk hun vermeende persoonlijkheid. Het kan niet op en leidt, diezelfde week nog tot een spoeddebat. En tot een wolkbreuk van artikelen en ingezonden brieven in de pers. Vooruitlopend op twee openbare bijeenkomsten van de voortouwcommissie (heus, zo heet die) OCW: een technische briefing en een hoorzitting/rondetafelgesprek. Op 27 mei.

Het Joods Museum huist, deels, in een spectaculair gebouw van Daniel Libeskind. Ik zie het in 2000, vóór de eigenlijke opening. Het is dan nog leeg. En was het dat maar gebleven! Nu wordt er alom strijd geleverd tussen de imposante, narratieve architectuur en een ongebreidelde stroom Joodse parafernalia. Amper geduid en van uiterst wisselende kwaliteit. Compleet met verkeerde schotten, wanden, poortjes en contrapties. Het begint al direct tenenkrommend: een plastic granaatboompje, met platte appelschijfjes, waarop je een wens mag schrijven. En aan een takje mag hangen. Wens nummer 1? Ge raadt het: vrede. Gelukkig hebben we een goede gids. Die legt de symboliek van de granaatappel uit: 613 zaden, evenveel als de Thora artikelen kent. We steken meer op: de betekenis van kosjer en de gevolgen voor mens en keuken, bijvoorbeeld. Doch. Het meest beeldend, meest sprekend is en blijft het gebouw: de doodlopende trap, de hoge, spitse holocaustzaal die je de adem beneemt en de tuin van de ballingschap. Zeven maal zeven zuilen, waarop olijven. Je loopt er op eigen risico tussendoor, poneert een waarschuwingssticker. Klopt. Uiteindelijk wankel je meer dan je loopt.


De doodlopende trap in de as van de continuïteit.


De duistere, lege, spits toelopende holocausttoren.
Licht treedt slechts door een spleet binnen.


De tuin van de verbanning, van de ballingschap.
Zeven (heilig getal) keer zeven hoge zuilen.

Wat is er mis, met het museum? Wat is de makke, althans in mijn beleving? Hinken op diverse benen. Het museum geeft, volgens zeggen en ambitie, 2000 jaar Duits/Joodse geschiedenis weer. Aan de hand van objecten. Echter. Het fenomenale gebouw van Libeskind overweldigt. Met zijn drietal assen: continuïteit, holocausttoren, verbanning. Het wordt, is, in feite een monument, een gedenkplaats. Toegespitst op het Derde Rijk. Zulks verdraagt zich niet met de, veel bredere, vaste collectie, staat er in wezen haaks op. De rommelige, omvangrijke verzameling laat over zich heen lopen en stijgt, mede daardoor, nauwelijks uit boven middelmaat. Naar inhoud, opstelling, verhaal(lijn), toegankelijkheid. Buitendien wordt het lange verleden niet doorgetrokken naar nu en naar straks.

De oudbouw herbergt de wisselexposities. Misschien had het andersom moeten zijn...

Uit een presentatie over de marketing van het museum teken ik op: het gaat om leven, niet om dood. Helaas ervaar ik dit niet, ter plekke.

Dan het Monument voor de Vermoorde Joden in Europa. Naar ontwerp van architect Peter Eisenman. Vlakbij Unter den Linden, Tiergarten, Potsdamer Platz en Brandenburger Tor. Ruim 13.000 m2, maar liefst, met 2.711 stèles, van uiterst sterk, grijs gekleurd, zelfverdichtend beton. Zodanig gecoat dat graffiti geen kans maakt. De stèles (holle blokken, zuilen) verschillen in hoogte. Van gelijkvloers tot 4,7 meter. Hetgeen maakt dat je er tussendoor kunt lopen. (Dat neigt naar Libeskind en heeft dan ook tot ophef geleid. Diens tuin is vier jaar ouder.)
Onder het 'Denkmal' waarop wordt gezeten, gelegen, maar waarop niet mag worden gebarbecued, bevindt zich een informatieruimte, een documentatiecentrum. Beginnend met een overzicht van de nationaal-socialistische vervolgingspolitiek vanaf 1933. Chronologisch. Een lange muur met tekst- en beeldstrook, vol onheil. Of die naar behoren wérkt weet ik niet. Er staat een schuifelrij mensen voor maar of het 'boek aan de wand' overkomt en beklijft, betwijfel ik.
Er is veel afleiding. Nogal wat mensen lopen direct door. En ja, de volgende zalen beklemmen temet. Getuigenissen, 15, geschreven tijdens de vervolging. Aangebracht op witte vlakken op de vloer. Eveneens 15 joodse familiegeschiedenissen, uit even zovele landen, NL incluis. De zaal der plaatsen met de geografische verspreiding van de vernietiging. Alles hoogst sober. Naargeestig dieptepunt: het projecteren en noemen van namen. Van slachtoffers. Vergezeld van summiere levensbeschrijving. Dit neemt zes jaar, zeven maanden en 27 dagen in beslag. Langer dan '40 - '45.

Boven leeft het leven voort.


Het stèleveld, op 12 mei 2005 voor het publiek geopend.


Het stèleveld. Er lopen golvende paden en er staan 41 bomen.

www.jmberlin.de
www.stiftung-denkmal.de
www.nationaalhistorischmuseum.nl


Impressie 2, over Rijksdag en koepel>>
Impressie 3, over DDR en Duitsland>>
Impressie 4, over de Berlijnse Galerie>>

Reacties>>